Baran Aksan

27 Rebîülâhir 1279’da (22 Ekim 1862) İstanbul’da dünyaya gelen Fatma Aliye Hanım; Osmanlı devlet adamı, hukukçu ve tarihçi Ahmed Cevdet Paşa ile Adviye Râbia Hanım’ın kızıdır. Çağdaşlarının aksine pek çok alimden dersler almış, Fransızca öğrenmiş ve iyi bir eğitim görmüştür. Babası Ahmed Cevdet Paşa’nın görevi nedeniyle pek çok ülkeyi görme şansı da olmuştur.

“Bir Kadın” takma adıyla George Ohnet’in “Volonté” romanını “Merâm” adıyla Fransızca’dan Türkçe’ye çevirdi. Bununla birlikte dönemin önemli yayın organlarından Tercümân-ı Hakîkat’te aynı yıl yazılar yayımlamaya başladı. Bu yazılarını oluştururken de yine “Bir Kadın” mahlasını kullandı ve bu şekilde yayıma sürüldü.  

Pek çok alimden ders alan Fatma Aliye’nin hayatını en çok etkileyen hocası, devrin önemli yazarlarından “Ahmet Mithat Efendi” idi. Ahmet Mithat’ın eserlerini okuyan Fatma Aliye bir süre sonra Ahmet Mithat ile mektuplaşmaya başlamış, bu mektuplaşma Fatma Aliye’nin edebi hayatında gelişmesine ön ayak olmuş ve diğer taraftan Ahmet Mithat Efendi’nin “Fatma Aliye Hanım yahud Bir Muharrire-i Osmâniyye’nin Neş’eti” adlı eseriyle Osmanlı toplumunda bir kadın yazarın hayatını anlatan ilk monografiyi yazmasına vesile olmuştur.

Ahmet Mithat ile olan bu ilişkisinin sonucu olarak, Fatma Aliye’nin ilk romanı olan “Hayal ve Hakikat” 1892 senesinde neşredilir. Bu kitabı Ahmet Mithat ile ortak olarak kaleme almışlardır.

Bunların yanında sosyal faaliyetler içinde de bulunan Fatma Aliye Hanım 1897 yılında Türk-Yunan Savaşı’nda şehit olanlarla gazilerin ailelerine yardım amacıyla “Cem‘iyyet-i İmdâdiyye” derneğini kurarak bir yardım kampanyası başlatmıştır.

Sağlığının bozulması sebebiyle 1924 yılından itibaren yazı hayatına yavaş yavaş son vermekle beraber vefatına kadar çalışmalarını sürdürmüştür.

Fatma Aliye Hanım yazdıkları ile değil, yaptıklarıyla ön planda olmuştur. Sanatsal bir yanı yoktur. Onun asıl önemi Türk edebiyatında tercüme yapan, roman yazan, sosyal faaliyetlere katılan ve hakkında müstakil bir monografi yazılan ilk kadın yazar olmasıdır. *

Başlıca Eserleri:

Meram

Hayal ve Hakikat

Nisvan-ı İslam

Muhadarat

Refet

Ûdî

Levayih-i Hayat

Teracim-i Ahval-i Felasife

Taaddüt-i Zevcat’a Zeyl

Tedkik-i Ecsâm

İstila-yı İslam

Enin

Tarih-i Osmani’nin Bir Devre-i Mühimmesi: Kosova Zaferi Ankara Hezimeti

Ahmet Cevdet Paşa ve Zamanı

(*) Kimi kaynaklara göre ilk Türk kadın yazar “Aşk-ı Vatan” ın yazarı Zafer Hanım’dır. Fakat Zafer Hanım’ın edebi anlamda Fatma Aliye kadar çok eseri yoktur.

Kaynakça

ARGUNŞAH, H. (2018) Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. mad: Fatma Aliye.

AŞA, H. Emel. (1995) TDV İslam Ansiklopedisi. Mad: Fatma Aliye Hanım.

ARGUNŞAH, H. (2018) Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. mad: Hayal ve Hakikat